تحليل نمود ، كه اين برخورد نشانگر عدم اعتناى وى به نظريه أستاذ بود ؛ محقّق لاهيجى با اشاراتى مختصر به نقد آن پرداخت ، ومحمّد بن علي رضا آقاجانى نيز در سطور شرح قبسات به نقد آن همّت ورزيد ، وآقا جمال خوانسارى به ردّ تحليلي آن رو نهاد ، ومحمّد زمان كاشاني رسالهء مرآة الأزمان « 1 » را در ردّ اين نظريه به رشته تحرير درآورد ، وبالآخرة در طول چهار قرن أخير تا عصر حاضر اساتيد فنّ هر كدام به نحوه‌اى خاصّ با اين مسأله مواجه گشتند . ولى در اين خلال اين نكته قابل توجّه است كه حتّى پاره‌اى از فلاسفهء متأخّر نيز ردّ حدوث دهري را مبنى بر سوء برداشت ودر نيافتن سخن ميرداماد دانسته‌اند . مرحوم علّامه سيّد أبو الحسن رفيعى قزوينى در اين باب چنين فرمايد : « اعلم أرشدك اللّه تعالى ، أنّ صاحب هذا الكتاب المستطاب ، وهو السيّد المحقّق الداماد - أعلى اللّه مقامه - أثبت في هذا الكتاب الحدوث الدهري بوجه لا مزيد عليه ، إلّا أنّ الفضلاء الذين جاءوا من بعده حتّى النحارير الأكابر منهم لم يطّلع على مغزى مرامه ، كالعلّامة الكاشاني والعلّامة الخوانساري والمحقّق اللاهيجي والفاضل السبزواري من المتأخّرين » « 2 » . محقّق داماد گر چه در طىّ كتاب قبسات به تحليل حدوث دهري وارتباط آن با مسائل گوناگون أمور عامّه وإلهيات بمعنى الأخص پرداخته ولى تحقيق مستقلّ ومستوفاى آن را در ديگر كتب خود نموده ، چنانچه كتاب الإيماضات را فقط در تحليل مسألهء حدوث به رشتهء تحرير در آورده وكتاب الصراط المستقيم خود را در نحوهء ربط متغيّر به ثابت وتحليل زمان وحركت ، پرداخته وچند بحث تحليلي ديگر را در ردّ شبهات بر حدوث دهري در رسالهء خلسة الملكوت مطرح ساخته است . وبر همين أساس تحليل وپژوهش بايسته اين مقام در گروى طرح مباني كتب فوق است كه متأسّفانه تا كنون به حليهء طبع آراسته نگرديده است .

--> ( 1 ) - كتابخانه اهدايى مشكاة ، ش 873 . ( 2 ) - القبسات ، مقدّمه ، ص 159 .